جزئى از شعاير مذهبى محسوب مىشد ، بايد جامعه‌ى ايران عصر قاجاريه را يك جامعه‌ى مذهبى خواند . اصول زندگى خانواده‌ى ايرانى بر پايه‌ى معتقدات مذهبى گذاشته شده و داد و ستد و معاملات و عقود و ايقاعات و به‌طور كلى مناسبات و روابط بين افراد تابع احكام دينى و چنان‌كه در فصل پيش اشاره شده ، حل و فصل دعاوى حقوقى و رسيدگى به بسيارى از مسائل اجتماعى در حيطه‌ى اختيارات و اقتدار طبقه‌ى روحانى بود . در برابر اين طبقه و محاكم شرعى نه قانون وجود داشت و نه دادگاه و محاكم عرفى و طبيعى است كه در چنين جامعه‌اى خواه‌ناخواه قدرت حاكمه‌ى حقيقى در دست طبقه‌اى قرار مىگيرد كه بتواند مشكلات مردم را حل كند و در حقيقت پناهگاه و ملجأيى براى اكثريت مردم باشد . نكته‌ى شايان توجه اين است كه وجود رژيم استبداد مطلقه‌ى شخصى با مظاهر و جلوه‌هاى زشت و ناپسندى كه داشت و در فصل پيش شرح داده شد ، خود مؤيد نفوذ معنوى طبقه‌ى روحانى و از موجبات اساسى تقويت اين طبقه و باعث بيزارى مردم از دستگاه دولت و توجه روزافزون آنان به دستگاه حاكمه‌ى روحانى بود . تأثير اين عامل مهم در روحانيت به پايه‌اى رسيد كه گذشته از مردم كوچه‌بازار ، وزرا و رجال كشور نيز براى مصون ماندن از گزند رژيم حكومت كه خود نيز از عوامل آن بودند ، سرسپردگى به يك مجتهد منتفذ را انتخاب مىكردند و به همين نحو جنايتكاران عادى نيز براى فرار از مجازات در خانه‌ى مجتهدين بست مىنشستند . بدين‌ترتيب نيروى طبقه‌ى روحانى تنها نيروى مقاوم در برابر رژيم مملكت بود . براى اثبات اين مدعا كه نيروى روحانيت مىتوانست در برابر مطلقه‌ى شاه قاجار مقاومت كند ، شواهد تاريخى بسيار مىتوان آورد و شايد بهترين شاهد اين مدعا نهضت مشروطه‌خواهى باشد كه شرح آن در فصول آينده خواهد آمد . در اين مورد به ذكر يك دليل و يك شاهد از وجود اين نيرو و شدت تأثير آن در جامعه‌ى آن عصر ايران اكتفاء مىكنيم : اما دليل منطقى براى قدرت تأثير مقاومت نيروى روحانى اين است كه هرگونه مقاومتى در برابر قدرت دولت در صورتى پيروز مىشود كه به اكثريت مردم متكى باشد و چنان‌كه بالاتر گفتيم روح و قلب و ايمان اكثريت مردم در اختيار طبقه‌ى روحانى بود و تنها مقاومتى به ثمر مىرسيد كه رهبران و گردانندگان آن ، روحانيون بودند . اما شاهدى كه در اين مورد ذكر مىكنيم ، از زبان ميرزا على خان امين الدوله بازيگر سياسى مشهور عصر ناصرى است . امين الدوله پس از آن‌كه به مسأله‌ى اعطاى انحصارى خريد و فروش تنباكو به شركت انگليسى اشاره كرد ، در انتساب صدور حكم تحريم استعمال توتون و